و ديگر اين كه گفته است : « بلكه اگر أدنى تأمل كنند بدانند كه حين اجراى برهان ، مقرّرات هيأت مجسّمه هم غير مجسّمه مىشود » و اين مطلب خيلى شيرين است ، و به خصوص جمله اخير كه گفته است « لهذا بطليموس در مجسطى اصلا التفات به تجسيم ننموده است ، و محض بر دوائر و أوتار ابتناى اين علم داشته است » . شگفت اينكه بطليموس در مجسطى اصلا متعرّض به افلاك مجسّمه نشده است ، و ابتناى علم شريف هيئت را فقط بر دوائر و اوتار نموده است ، بدين نظر كه تجسيم افلاك مسألهء طبيعى است و مربوط به فلسفه است ، و ليكن در السنه و افواه به شهرت غلط ، افلاك بطليموسى سائر و دائر است . آلات نجومى از قبيل اسطرلاب و ربع مجيّب و كره و زرقاله و رخامات و ذات حلق و اشباه و نظائر آنها ، صادقترين شاهدند كه مراد از فلك در نزد مهندسان و رياضىدانان بويژه دانشمند هيئت و نجوم از قديم و حديث ، مدارات نيّرين و كواكب است . فلك سوم در جوامع روائى ، اطلاق فلك در ملكوت عالم نيز به كار رفته است . در روضهء كافى آمده است كه : روي عن أمير المؤمنين عليه السّلام أنّه قال رجل : أين المعبود ؟ فقال عليه السّلام : لا يقال له : أين ؛ لأنّه أيّن الأينيّة ، و لا يقال له : كيف ؛ لأنّه كيّف الكيفيّة ، و لا يقال له : ما هو ؛ لأنّه خلق الماهية ، سبحانه من عظيم تاهت الفطن في تيّار أمواج عظمته ، و حصرت الألباب عند ذكر أزليته ، و تحيّرت العقول في أفلاك ملكوته . ( توحيد بحار ، ج 2 ، ص 93 ، ط كمپانى ) چنان كه افق در ماوراى طبيعت و ملكوت عالم به كار رفته است ، قوله سبحانه : وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلى * ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى * فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى . ( النجم 8 - 10 )